موضوع را با این سوال آغاز می کنیم. چگونه شد که در فاصله کوتاهی بعد از رحلت پیامبر )ص) یعنی 75-70 روز، مسلمانان واقعه غدیر را فراموش کردند و مهمترین مشکل در تاریخ اسلام پدید آمد و مسلمانان به دو شعبه بزرگ تقسیم شدند. آیه ای که پیامبر در روز غدیر خم خواندند به آیه تبلیغ معروف است: الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا. و از این مورد متوجه می شویم که تبلیغ باید همگانی باشد. یعنی به گونه ای که همه از آن اطلاع حاصل کنند. هیچکس نیست که این تبلیغ را نپذیرفته و آن را انکار کرده باشد. حتی اهل سنت نیز واقعه غدیر را قبول دارند. نکته قابل ذکر این است که افرادی که بعد از پیامبر بر سر جانشینی ایشان با هم اختلاف پیدا کردند افرادی نبودند که واقعه غدیر را ندیده باشند. به عبارت دیگر این افراد از نسل قبل نبودند که غدیر را درک نکرده باشند. نظریات مختلفی پیرامون این امر بیان می کنند.

1- همه افراد حاضر در غدیر خم یکدفعه مرتد شده و از اسلام برگشتند.

2- دشمنی با شخص حضرت علی. چنین افرادی دل خوشی از امیر المومنین نداشتند چرا که در جنگ ها اطرافیان و بستگانشان به دست علی کشته شده بودند.

3- علی (ع) در مقوله عدالت و اجرای آن انعطاف نداشت. نمونه ای از این مورد را استاد مطهری در کتاب جاذبه و دافعه علی بیان می کنند که امیر المومنین همراه سپاه خود از یمن برمی گشت. ایشان زودتر از سپاه حرکت کردند تا به سمت مدینه بیایند و گزارش جنگ را به پیامبر بدهند. در غیبت ایشان، افراد سپاه غنیمتها را که شامل غله و لباس بود، بین خود تقسیم کردند و هنگامی که علی (ع) این مورد را مشاهده کردند با شدت بسیار به افراد سپاه پرخاش کردند که هنگام ورود سپاه به مدینه، افراد سپاه از این اخلاق علی (ع) به پیامبر شکایت کردند.

4- نظریه ای که مرحوم مطهری مطرح می کنند: اینکه اقلیت متمرد زیرک و منافقی پیدا شدند که اکثریت جاهل را خام و غافل کردند و موجب اعراض از تعهد به پیامبر شدند. حضرت علی می فرمایند: شما را به پنج چیز سفارش می کنم که اگر برای تحصیل آن سوار بر شتران شوید و در اطراف بیابانها گردش کنید، سزاوار است (کنایه از اینکه هرقدر زحمت برای آن بکشید بجاست) آن 5 سفارش به شرح زیر است:

1- جز به خدا امید نداشته باشید. 2- جز از گناهان تان نترسید. 3- اگر از شما از چیزی سوال کنند که نمی دانید شرم نکنید و بگویید نمی دانم. 4- اگر چیزی را نمی دانید، از فرا گرفتن آن خجالت نکشید. 5- صبر و استقامت را در هر کار پیشه کنید.

مرتضی عارفی